Donnerstag, 27. September 2012

Globalîzm, Pirrzimanîbûn û Kurdî


Sedsala 21an, wek sedsala globalîzm, pirrzimanîbûn û teknolojîyê, ji her cîvatî re ji alîyekî ve îmkanên nû û ji alîyê din ve jî probleman dertîne holê. Ev rewşa nû ji bo hinin cîvatan wê bibe îmkan, lewra hazirîya van cîvatan ji vê rewşa nû re heye. Lê ji hin cîvatan re jî wê ji ber nebûna hazirî û îmkanan bibe pireya siratê.
Yek ji problemên kurdan yên vê sedsala han îstîqbala kurdî ye. Kurdî îroj li ser axa xwe li ber zekeratê ye û meseleya hebûn û nebûna me ye.

Globalîzm û zimanên bê pîyase
Tesîra herî zêde ya globalîzmê ew e ku îdî ekonomî û sermaye rê nîşanî merivan didin. Prensîbên heyatê ji hêla sermaye û şîrketên navnetewî tên tayîn kirin. Xwestina herî mûhîm ji mîrov ew e ku ew mobîl be, bikaribe bêî sinoran aktîf be. Yanê divê ew him bikaribe mesela ji welatekî biçe yekî din yan jî di wê qonaxê de be ku bikaribe bi teknolajîyên nû (computer, înternet û hwd.) danûstandinên ji sinoran der ava bike. Bi gotineke din, însan mecbûr mane ku global bifikirin û global hereket bikin. Îjar ev halê nû dike ku însan di perwerdeya xwe û zarokên xwe de hinin tiştan derxin pêş û hinin tiştan jî bavêjin paş. Di vir de meseleya ziman dîsa roleke mûhîm dilîze: Dezgeh, dewlet û dêûbav li wê mêzedikin ka li pîyasê rola kîjan zimanî çiqas heye û perwerdeyê li gorî van daxwazan saz dikin.
Ji bona ku ez baş werim fem kirin ezê mîsalekê bidim: Li Almanyayê di perwerdeyê de hetanî çend salan berê Îngîlîzî roleke pir mûhîm nedilîst. Di mektebê de dersa Îngilîzî di sinifa pêncan de destpêdikir û tew di hinin mekteban de însanan dixwastin zarok berîya Îngîlîzî Latinî hîn bibin. Ji salên 2000î vir de ev paradîgmaya hanê hate guhertin û Îngilîzî îdî roleke sereke dilîze. Xwedîsermaye û sîyasetvan roleke mezin didin Îngilîzî û îroj di perwerdeyê de ev daxwaz hatîye cî: Ji sinifa yekê pê ve dersa vî zimanî tê dayîn!
Cîyê Îngilîzî li kêleka zimanê Almanî û dersa matematîkê ye û berîya ku zarok Almanî baş hînbîbin bi ‘elimandina Îngilîzî jî dest pê dikin.
Ji vê mîsalê jî xuya dibe ka ez dixwazim çi bibêjim: Qîmeta zimanekî li gorî sermaye û pîyaseyê tê tespît kirin û tesîra zimanên bê pîyase û sermîyan li cîhanê û li cem axaftvanên wan jî kêm dibe.
Ji ber vê tesîra hanê li Almanyayê rola Almanî gelek tê nîqaş kirin û dêûbav û dezgehên mûhîm dixwazin rê li vê yekê bibirrin.

Îjar ka welatekî mîna Almanyayê vê rewşa nû wek problem bibîne û li çareserîyê bigere, ka em kurd dê ji ku dest pê bikin?

Globalîzm û koçberî
Wekû min li jor jî got, di vê qirnê hanê de mobîlbûn di heyata însanan de roleke mûhîm dilîze û însan dikarin/dixwazin/mecbûr in ji welatekî biçin welatekî din û dest bi heyateke din bikin. Li gor îstatîstikên UNê di sala 2000î de 150 mîlyon koçber hebûne. Bi gotineke din, koçberî îdî bûye perçeyek ji heyata me.
Faktorên koçberîyê tînîn holê ji hev cihê ne; her welatek ji ber sebebên cuda koçberan dide. Lê bi gelemperî meriv dikare van faktoran bîne ziman: Feqîrtî, şer û sîyaseta dewletên serdest/dagirker... Elbet hin faktorên din jî hene, lê jibo kurdan van hersê faktor esasî ne, mûhîm in. Divê ez li vir wek tesbît bînim zman ku feqîrhîştina gele me û şer, jibo dewletê du rê ne ku bi wan welatê me ji hêlekê ve vala dike û ji hêla din jî gelê me li rûyê erde bela û asîmîle dike.

Globalîzm û kêmnetewe
Gelên koçber bi pirranî kêmnetewe ne. Kêmnetewe bibe-nebe jê hêla kultur û ziman ve mecbûr in ku adapteyî cîvata serdest bibin. Şert û mercên kêmneteweyan çiqas rind û baş bin jî, ji ber kêmbûna wan divê ew li gor sîyaseta serdest tevbigerin.
Elbet statûya hinin kêmneteweyan dike ku ew kêmî-kêm bi zimanê xwe perwerde bibin û di halê herî baş de ew dibin merivên “duziman”, yanî merivên ku du zimanan di sewîyeyeke bilind de bikartînin. Li vir meriv dikarê Swêdê wek welatekî pirrzimanî û pirrkulturî mîsal bide. Li vî welatî îmkana kêmneteweyan heye ku zarokên xwe bi zimanê bavûkalên xwe bidin perwerde kirin. Lê girtina dersa bi zimanê bavûkalan di hefteyê de du-sê saetan çiqas îmkaneke baş dibe bila bibe jî, di netîceyê de ev ziman di heyata rojane de ne zimanê serdest e, ew zimanê duduyan e û sewîya wî li gor vê ye.
Divê ez li vir bînim ziman ku her welat Swêd nine, li Swêdê jî li her cîyî dersa bi zimanê bavûkalan nine.

Gotina dawî
Wek netîce meriv dikare bibêje ku, kêmnetewe bi pirranî robiro ji ziman û kultura xwe dûr dikevin.
Xisûsen kêmneteweyên wek kurdan, ku ne xwedî mekteb û dezgeh în û ne jî welatekî wan/li welatê wan statuyeke wan heye, li ber pêlên globalîzmê bê alîkarî û hazirîyê ne. Bi gotineke din, keştîya wan hatîyê şewitîn, wê tarîx ray bide ka ew çiqas jêhatî û mêr in.[1]



[1] Ji bo xwendevanên jin: Şêr şêr e, çi jin e çi mêr e.

Montag, 10. September 2012

Aheng, Teda’î û Çêkirina Kelîmeyan







Di her kelîmeyekê de cîhanek heye û her
 merivê ku bi kelîmeyan dixebite cîhanan avadike“
Heinrich Böll

Di her zimanî de ahengek heye û her kelime teda’îyekê (çağrışım) bi meriv re çê dike. Ji ber ku bi pirranî ziman bi şikleke tebîî ro bi ro – piçûk be jî – têne guhertin, ev aheng û teda’î jî bi gelek kelîmeyan ve dewam dike û însan gava wî zimanî qisedikin ew me’ne û muzikalîte pê ra dijîn. Teda’î û ahenga ziman di gramera ziman de du perçe, du esasên gelek mûhîm in; heta meriv dikare bibêje esasê ziman in. Ew jibo ziman zemîn in, lewra meriv dikare her zimanî hîn bibe û bide hîn kirin, lê aheng û teda’î di prosesa zimanhînbûnê de du tiştên herî bi zehmet û meşeqet in.
Gava kanîya ziman bi şikleke tebîî bimeşe, wê çaxê ji xwe tu problem tunin û ev guherîn bi xwe çêdibin. Lê gava meriv bi zanebûn mudaxeleyî ziman kir û mudaxelebûn bû perçeyek ji polîtikaya (standartbûna/standatkirina) ziman, wê demê problema aheng/muzikalite û teda’îyê der tê pêşîya me.

Mexseda min çî ye?

Kurmancî û zimanên din ji ber gelek sebeban her roj di prosesa guherînê de ne. Bajarîbûn, globalbûn, teknîk, medya û gelek sebebên din hene ku dikin meriv herro kelîmeyên teze  çêbike, lewra mefhûm û tiştên teze her roj zêdedibin û li alîyê din hinin tişt hene ku dimirin.
Mesela hetanî panzdeh-bîst sal berê me kelîmeyên mîna email, mms, skype nasnedikir, lewra ev tişt yan hê nehatibûn dîtin yan jî ji me dûr bûn. Li milê din tiştên ku hetanî çend sal berê di heyata me da bûn (mesela daktîlo) îdî ti rolekê nalîzin
Dewlet û gelên zane polîtîkayeke ziman yeke li ser esasên ilmî avakirinê û dezgehên wan hene ku li ser van tiştan dixebitin. Mesela li Fransayê Academie Francaise heye, ku karê wê li ser van tişta ye û li wê digere ku istîqameta ziman neherime û xêncî tiştên din aheng û teda’îya ziman werin parastin.

Îjar em werin ser kurmancî:

Wekî ku tê zanîn kurmancî li Tirkîyê di pratîkê de di noqteya zimanekî qedexekirî de ye û ti dezgeh ninin ku vê cihokê di istîqameteke rast de bimeşînin. Ev probelemek e.
Problema din jî ew e ku mêjûyê hinin merivên ku bi kurmancî dinvîsînin tevlihev e û bi/bê zanebûn dikin ku xisûsên ev du esasên vî zimanî werin wenda kirin.
Elbet bi min jî e’yan e ku em muhtacî kelîmeyên nû ne, lê ev tişt û tarûmarkirina ziman du tiştên cihê ne. Divê em rêkî bibînin ka em mefhûmên nû çawa bi nav dikin. Li vir, ez were difikirim ku, divê em wan mefhûman ji zimanên serdest bigrin, wek televîzyon, computer, internet, email... Ji xwe ez texmîn dikim ku di vê noqteyê de zêde problem tunin.
Problema esasî ev e ku li ser navê standartkirina kurmancî ji dêvla kelîmeyên hene kelîmeyên nû têne çêkirin û belav kirin. Pirr manîdar e ku li vir kelîmeya standart kirin tê bikaranîn, ne standart bûn. Meriv sirf ji vir dikare mantiqa polîtîka ziman ya van cameran fêm bike. Îjar ev kelîme di medya kurdî de tên bikaranîn û yên ku dixwazin bi zimanê xwe binvîsînin mecbûr dimînin/xwe mecbûr hîs dikin vî zimanî bikarbînin.
Ji bona ku ez rind werim fêm kirin, ez ê li wir du misalan (ne mînak) bidim:
Di nîvîseke xwe de camêrekî ku qederê salekê di rojnameyeke hefteyî de dinvîsî, digot ku heval û dostên wî jê re gotine „yahû em ji nîvîsên te qet kelîmeyên derûdora we nabînin. Ev çi ziman e tu dinvîsî?” Dibêje, min got: “Welleh heyran, ez nîvîsên xwe hazir dikim, ji redaksîyonê re dişînim. Hevalên edîtor digrin zimanê wî diguherin, navê min didin ser!“
Ya duduyan: Ez gelek caran bûme şahîd ku merivên biro-bişev bi kurmancî qisedikin, gava xeberan gudarî dikin, ne li televîzyonên kurmancî, li yên tirkî gudarî dikin, ji ber ku jibona meriv kurmancîya (hinin) kanalên kurmancî fêm bike, divê meriv tercûmanên kurmancîya nû(!)-kurmancîya kevn bîne.

Ev kelîmeyên nû dikin ku aheng û teda’î di ziman de wenda bibin. Ez ê li vir lîsteyeke pir biçûk ji van kelîmeyan bidim û li ber binvîsînim ka meriv di dêvla van kelîmeyan de çi dikare bibêje. Elbet lîsteya min gelek piçûk e û dibe ku tê de şaşî jî hebin, lê hêvîya min ew e em hema xwe zû nevêjin ferhengan û kelîmeyên bi saxlemîya wan nizanin zû bikarneînin.

Kelîmeyên kurmancîya „postmodern“

jîyana xwe ji dest dan
Min ev kelîme hetanî niha ji ti kalek û pîrekê nebîhîstîye; sirf di hinin kovar û kanalên televîzyonan de dîtîye/bîhîstiye. Bi min qet me’neyeke van gotinan tuneye.
Alternatîf: mirin, kuştin, hatin kuştin, întîhar kirin, xeniqîn, fetisîn, (jibo heywanan û nîşana bêqîmetbûnê) gever bûn, mirar bûn
ol
Dîn
Bêje
Ev kelîmeya han di me’ne „kelîme“ de tê bikar anîn. Ji fîila gotin hatîye çêkirin. „Kelîme“ zêdetir tê fêmkirin, herkes pê dizane.
Yezdan
Xweda, Ellah
xwe întîhar kirin
Meriv sirf dikare „xwe“ întîhar bike; meriv kesekî dinê dikuje, difetisîne, dixeniqîne... Loma: întîhar kirin. Bê „xwe“!
xweza
Tirkan „doğaçêkirin, „türkkürtlerê“ me ji wan neman. Ma ew dikarin kelîmeyan çêkin, em nikarin?
Alternatîf: tebîet.
Derfêt
Îmkan
Heman
Ez texmîn dikim ku ji Soranî ye, li Tirkîyê nayê bikaranîn.
Alternatîf: E’ynî.
Taybetî
Xislet, xisusen
Bersivandin
Formeke ewha li gor esasên gramerê şaş e. Alternatîf: Cewab dan, bersiv dan.
Wate
me’ne
Mînak
Xuya ye ev jî hatîye çêkirin.
Alternatîf: Mîsal
Bin çav kirin
Pir xuya ye ku ev fiîl ji tirkî hatîye girtin: Göz altına almak.
Ji ber ku sirf polês û esker merivan „binçavdikin“, em dikarin bi kurdî bibêjin: Eskeran deh zarok girtin/kirin nezaretê/avêtin hepsê.
Kujer
Qatil

Ji: Hejmara 102yan ya Nûbiharê

Montag, 3. September 2012

Günter Grass, qedirşinasî û em


Günter Grass, qedirşinasî û em



Çend roj berî ku Günter Grass, nivîskarê navdar yê Alman û xelatgirê Nobelê, were bajarê me, ez bi hatina wî dihesim û derhal ji bo bilêtê li salonê digerim. Elbet ez texmîn dikim, ku hemû bilêt hatine firotin, lê dîsa ez ji xwe re dibêjim: Grass ewqas nêzîk hatiye û ji xwe kal e jî. Divê ez wî bibînim û rêyekî bibînim, ku biletekê peyda bikim.
Xanima li ser telefonê dibêje, ku hemû bilêt hatine firotin û ez dest bi lavayan dikim, lê ew jî çare nake. Rêyeke tenê li pêş min dimîne: Divê ez nîv seetek berê biçim wir û mêze bikim, ka ez dikarim têkevim hûndir yan na. Ev halê han çîrokeke ji piçûktîya min tîne bîra min: Bavê min digot, di salên heyştêyî de gava me li bajêr xwarin, benzîn û zexîret dikirî, em bi rojan diketin pê kirrînê – carna jî em destvala dizivirîn malê.
Îcar de were lê mêze bike: Yên me ji bo xwarin û vexwarinê diketin rêze, yên xelkê ji bo guhdarîkirina nivîskarekî.

Li ber derê salonê ez rastî qerebalixek mezin têm û ez jî bi wan re dikevim rêze. Di dawiyê de biletek bi destê min dikeve û ez dikevim hûndir. Herçiqas ji nebûna bilêtan halê salonê ji berê kifş be jî, ez bi çavên xwe bawer nakim: Salona terrikî tije ye û gelek ji wan xort û cîwan in. Bi deqîqeyan ez li devûdorê xwe mêze dikim: Xwedê bide meriv, dide meriv! Kal û pîr, jin û mêr, keç û xort – bi sedan li hêvîya nivîskarê xwe ne...
Günter Grass tê ser sahneyê. Ew tenê tiştekî dike: Ji kitêba xwe ya nû „Grimms Wörter – Eine Liebeserklärung“ (Peyvên Grimm – Daxûyanîya evînekê) dixwîne. Kitêb li ser herdu bira Jakob û Wilhelm Grimm e. Weku tê zanîn, du xebatên mûhîm yên van herdu brayan hebûne, ku ji bo me Kurdan jî dikarin bibin mîsal. Jacob û Wilhelm xebatên xwe li ser du esasan ava dikin: Ew ji hêlekê ve çîrokên gelerî yên Almanan berhev dikin, ji alîyê din ve jî ferhengeke Almanî amade dikin. Bi van herdu xebatan ew bingeha standartkirina Almanî datînin û bîra gelê xwe muhafeze dikin. Îcar Günter Grass jî di neh beşan de li ser heyat û derûdorê van herdu bira disekine û di her beşê de giranîyê dide herfekê ji alfabeyê û bi vî şiklî gotinên ji ferhenga wan cardin tîne ziman û eleqeyê bi ferhengê girêdide. Di nava çîroka Jakob û Wilhelm de ew mijarê tîne ser jîyana xwe û mîsalên têkîldar ji heyata xwe dide (mesela gava qalê sansûrê dike, mîsalan ji heyata xwe jî dide). Bi gotineke din, berhema wî berhemeke bîyografîk û otobîyografîk e. Bi pirranî ji kelîmeyên, ku di ferhenga herdu brayan de ne, ew hereket dike û mîsalan ji heyata xwe dide.
Günter Grassê heyştê û sê salî xebata xwe wek xebata otobîyografîk ya dawîn nîşan dide. Ev gotina wî weke xatir xwestin bê fehm kirin jî, însan meraq dike, ka ew ê li ser vê soza xwe bisekine yan na. Lewra, weku tê zanîn, ew nivîskarekî welûd e û bi her kitêba xwe li welatê xwe rojevê tayîn kirîye.  
Seetek û nîvekê bi sûkûneteke nedîtî gel guhdarî wî dike. Xêncî kuxika çend kesan ti deng tune ye: Ne pisepisa merivan, ne zîlê telefonekê... Ez jî mîna mêvanên din guh didim vî camêrî û bi wî re dikevim nav cîhana kelîmeyan û tarîxa Almanan. Dû re... Dû re hemû gûhdarvan radibin pê û bi qasî deh deqîqeyan li çepikan dixin! Elbet têkilîya vê rewşa han bi kesayetîya Günter Grass ve heye, lê dîsa jî ev qedirşînasî min bi hûzin dike, lewra ez vê şevê jî gelê xwe ji bîr nakim.
Li ber derê salonê ez bi deqîqeyan disekinim û li eleqeya gel temaşe dikim û Kurdên min tên bîra min. Ez bi xwe ji xwe re dibêjim, tişta ku qewmekî bi hêz dike, dêmek ev e: Qîmetdayîn û qedirşînasî! Qedirgirtina ziman û çanda xwe, qedirgirtina edebîyata devkî - mêjûyê xwe yê neteweyî, qedirgitina kesayetîyan...
Mîsal li dû mîsalê di serê min re derbas dibin: Qîmeteke mîna Celadet radibe bîrekê îcare dike, da ku Hawarê derbixe... Hemzeyê Muksî di kîjan feqîrtî û belengazîyê de heyata xwe dewam kirîye kes pê nizane, ji ber ku kesî xwe lê negirtîye... Xizanîya Ekrem Cemîl Paşa di nav de jîyaye, dilê meriv diêşîne...  Mîsalên roja me tên bîra min...
Ez li gengeşîyên li ser standartbûna Kurdî difikirim! Çiqas perspektîfeke teng û jakoben!
Li alîyê din: Çima li mala herkesî Mem û Zîn a rehmetî, Dîwanên Mela û Feqî, kovarên Jîn, Kurdistan, Hawar û hwd. tunin?
Bi van hîs û fikaran, di destê min de „Grimms Wörter“, ez berî xwe didim malê. Bi rê de  ez ji xwe re vê dibêjim: Ev tişt li ba me hebana, ji xwe em jî di vî halî de nediman!

Günter Grass behsa Kurdan dike

Li malê ez berhema min hin beş jê guhdarî kirine, dixwînim. Nivîskar behsa herdu brayan û xebatên wan dike û li hin ciyan gava behsa gotinekê dike, meseleyê tîne bi anekdotan ji heyata xwe ve girêdide. Loma jî herçiqas behsa salên 1800î bibe jî, em tên salên dû şerê cîhanê yê dudiyan. Ew bi hostatî di nava dem û dewranan de çargavî diçe û tê û xwendevanê xwe bi xwe re digerîne.
Gava ew qala wê dike ku Jacob Grimm di 1848an de li bajarê Frankfurtê li dêra bi navê Paulskirche wek endamê Kongreya Neteweyî tevlî sîyasetê dibe, mijarê tîne ser vê dêrê. Û dû re behsa wê dike, ka ew cara ewil çawa û çaxtê çûye wir.
Grass dibêje:
„Tecrûbeya min ya li dêra Paulskircheyê tenê ji bo sibehekê ye. Di cotmeha 1997an de, di dawîya fûara kîtêban ya Frankfurtê de, divîya bû xelata aştîyê ya kitêbfiroşên Alman ji bo nivîskarekî Tirk bihata dayîn. Komeleya Borsayê xeber da min, ku xelatgir Yaşar Kemal xwestîye ku teblîxa li ser wî ez amade bikim. Ev ji bo min hêsan bû, ji ber ku Kemal çîrokbêjekî efsûnî û nivîskarekî bi metanet bû û loma jî tim û tim li Tirkiyeyê di nav talûkeyan de bû.
Min bi alîkariya kitêbên wî berî xwe da Anatolyayê, gav bi gav li pêy destana Anatolyayê ketim û teblîxek nivîsî, ku -ji xwe çawa dikarîbû wiha neba- bû sebebê îtirazê, ji ber ku tê de behsa Kurdekî ji Tirkiyeyê û zulma ku li wê derê li ser Kurdan dom dikir, dihate kirin.“ (Grimms Wörter – Eine Liebeserklärung, r. 160)
Grass dûr û dirêj qala teblîxa xwe dike: Ew li ser berhemên Yaşar Kemal û nivîskarîya wî disekine. Dû re ew mijarê cardin tîne ser Kurdan û dibêje:
„Di dawîya teblîxa xwe de min ji nivîseke Yaşar Kemal îqtibasek kir, ku tê de zulma li ser Kurdan ya li welatê xwe şîkayet dike û pê re mes’ulîyeta demokrasîya welatên rojhilatê bibîrtîne: „Li ber şêmûga qirnê bîstûyekan meriv nikare gelekî, grûbeke neteweyî, ji mafên însanî bê par bihêle. Hêza ti welatekî ji vê re tuneye. Di netîceyê de hêza însanan bû ku Amerîkayî ji Veitnamê, Rûs ji Efxanîstanê avêt der û mûcîzeya Afrîkaya Başûr anî holê. Cumhurîyeta Tirkîyê nikare weke welatekî lanetkirî bi domkirina vî şerî (ê li hember Kurdan) têkeve sedsala bîst û yekê. Wîjdana mîrovatîyê wê alî gelên Tirkiyê bike ku, ev şerê bêînsanî biqedîne. Xisûsen gelên wan dewletên ku sîlehan difroşin dewleta Tirk divê alî bikin ku....“
Muxatabê vê gotinê Alman bûn. Loma jî min gotina xwe bi mesajekê qedand ku, muxatabê wê gûhdarvanên xwedîpere yên Frankfurtê û siyasetvanên navdar bûn ku di qorên pêşiyê de rûniştibûn: „Kî li vir, li dêra Paulskircheyê, berjewendiyên hikumeta Kohl/Kinkel biparêze, dizane ku Almanyaya Federal bi salan e musaade dike ku çek biçin Cumhuriyeta Tirkiyê ya ku gelê xwe bi vî şerî diqewirîne. Heta li dû salên 1990î, gava taliheke ji bo me çêbû û Alman bûn yek, tank û çekên mezin yên ordiya Almanyaya Rojhilat jio bo vî welatê ku şer dike hatin şandin. Em bûn şirîgê şer û niha jî şirîg in. Ez ji welatê xwe şerm dikim ku bûye feqîrê aboriyê ku hikumeta wî musaadeya şerê qatîl dike û di ser de jî mafê îlticayê nade Kurdên ku ji zulmê direvin.“ (Grimms Wörter – Eine Liebeserklärung, r. 162)

Belê, navdarê Alman Günter Grass li mekanekî ewqas mûhîm behsa êş û elemên me Kurden dike. Ka gelo navdarên Kurdên me di civînên mûhîm de behsa çi dikin?

 (Nûbihar, hejmar 115, 2011)

Theodor Herzl û Em Zulim û dagirkerîyê hiş û mêjûyê me îstila kirîye û loma jî em lal bûne êdî. Perçebûna welatê me û nebûna dewletekê tr...